Roel Mehlkopf en Sofie Verhoeven over scenariodenken in het nieuwe pensioenstelsel
Eerder deze maand kwamen Roel Mehlkopf en Sofie Verhoeven bij ons langs voor een workshop over scenariodenken. De workshop was vooral om ons te leren hoe denken in scenario’s bestuurders en toezichthouders kunnen helpen in de nieuwe Wtp-wereld. Roel en Sofie zijn beiden werkzaam bij vermogensbeheerder Cardano; Roel als pensioenadviseur, Sofie als expert op het gebied van duurzaamheid.
Het werd een interactieve sessie waarin deelnemers werden uitgedaagd welke manier van scenariodenken bij een bepaalde situatie ingezet zou kunnen worden. Want, inderdaad: net zoals er veel scenario’s zijn te bedenken, zijn er ook meerdere types van scenariodenken. Voordat we daar meer over hoorden, kregen we eerst een fimpje te zien.
Hoe koop je een ijskast?
Een jonge Maurice de Hond is te gast bij Sonja Barend. De Hond vertelt hoe we in de toekomst een ijskast kopen. We gaan niet meer naar een winkel, waar we advies krijgen van een verkoper. Nee, we zitten gewoon thuis bij een ‘apparaat dat een combinatie is van een televisie, een personal computer en een telefoon’, geven via dat apparaat aan wat onze wensen zijn en krijgen vervolgens de 3 beste opties voorgeschoteld. We kunnen de ijskast ook direct bestellen en betalen. Enkele dagen later wordt de ijskast thuis bezorgd.
Een mooi voorbeeld van een lange termijn scenario dat - op enkele details na - werkelijkheid is geworden. Op de vraag van Liesbeth over het jaar waarin dit gesprek tussen De Hond en Barend plaatsvond, gaf niemand het juiste antwoord. (Het was 1995, iedereen dacht dat het minstens 5 jaar ouder was.)
Dit scenario is dus grotendeels uitgekomen, maar dat geldt natuurlijk niet voor alle scenario’s. De vraag is: hoe belangrijk is dit denken in scenario’s voor bedrijven en andere spelers in de financiële sector? En dus ook: wat kunnen pensioenfondsen hiermee?
Een bedrijf dat al heel lang denkt in scenario’s is Shell, met nog altijd een team dat zich volledig bezighoudt met het bedenken van mogelijke toekomstige ontwikkelingen. Zo bedacht Shell in 1971 een scenario waarin kleine olieproducerende landen in de toekomst een geopolitieke rol zouden gaan spelen. Dat scenario kwam binnen 2 jaar uit, met als gevolg een grote oliecrisis. Vervolgens werd Shell één van de grote spelers op de internationale olie- en gasmarkt. Het bedrijf was dankzij scenariodenken beter voorbereid op de toekomst dan zijn directe concurrenten.
De toekomst: niet te voorspellen, wel belangrijk
Ronald Kupers - jarenlang verantwoordelijk voor scenarioplanning bij Shell - vertelt in een tweede filmpje waarom dit zo belangrijk is voor het bedrijf:
‘De toekomst is niet - of heel moeilijk - te voorspellen. Maar de toekomst is wel belangrijk. Dus je moet je er niet bij neerleggen dat het te ingewikkeld en onzeker is. Het is belangrijk genoeg om een techniek te ontwikkelen waarbij we die onzekerheden in onze dagelijkse bedrijfsvoering kunnen integreren.’
Scenario’s moeten wat Kupers betreft niet extreem positief of negatief zijn; zo zit de wereld nu eenmaal niet in elkaar. Een goed scenario bevat juist contradicties, en is zeker niet homogeen of puur. Net als de echte wereld. En als er dan iets onverwacht gebeurt in die wereld - bijvoorbeeld een crisis - en je hebt met elkaar uitvoerig besproken dat er onzekerheden kunnen zijn, ga je daar sneller op in. Je blijft minder lang in de ontkenning hangen. Dat geeft je als bedrijf een voorsprong op je concurrenten, zoals Shell ruim 50 jaar geleden al liet zien.
Scenariodenken: 4 types
Roel neemt ons vervolgens mee in de 4 types scenariodenken die Cardano onderscheidt, oftewel de tools in de gereedschapskist die je als pensioenfonds kunt inzetten:
- Portefeuille optimalisatie (stochastische doorrekeningen), de hamer
- wordt het meest gebruikt (‘misschien wel te veel’)
- beleggingsspecialisten zijn snel geneigd hiervoor te kiezen, anderen hebben vaak meer feel voor alternatieven
- wordt het meest gebruikt (‘misschien wel te veel’)
- Heel veel (ongeveer 10.000) wiskundig gegenereerde scenario’s, gebaseerd op het verleden
- kan heel zinvol zijn, zeker nu veel pensioenfonds invaren
- maar staar je niet blind, kijk ook naar andere types scenariodenken
- denk aan: ALM-studies, netto profijt-berekeningen en het begrenzen van mismatchrisico’s
- valkuil: iets wat in het verleden niet is gebeurd, gebeurt waarschijnlijk ook in de toekomst niet
- voorbeeld: een ALM-model uit 2020 bevatte heel weinig inflatierisico, omdat we dat sinds 1990 niet hadden gezien.
- Lange Termijn Wereldbeelden (kwalitatief, verhaallijnen, signalen), de schroevendraaier
- bijna het tegenovergestelde van de portefeuille optimalisatie
- veel minder scenario’s, niet wiskundig gegenereerd (meer ‘rijke’ wereldbeelden) en minder gericht op het verleden
- denk aan het voorbeeld van Maurice de Hond.
- Korte Termijn Weerbaarheid (stress-scenario analyse), de baco
- wordt ook best vaak door pensioenfondsen gebruikt
- alsdan-analyse: wat gebeurt er met de dekkingsgraad als de rente dit doet en de aandelen dat?
- neem ook scenario’s mee die op basis van recente geschiedenis onwaarschijnlijk zijn of lijken
- geeft aan wat de consequenties van je keuze zijn
- ben je als bestuur bereid die consequenties te aanvaarden?
- denk ook aan de schoktabel.
- Pre Mortem Analyse (toepassen op voorgenomen strategie), de zaag
- zeer geschikt in de huidige Wtp-wereld
- nieuwe pensioenregeling: wat kan er in de toekomst fout gaan op basis van keuzes die we nu maken?
- dranksuggestie van Roel: azijn.
Vraagstuk bepaalt welke tool(s) je inzet
Meerdere types scenario’s kunnen elkaar aanvullen als je inzichtelijk wilt maken wat er in de toekomst (mogelijk) gaat gebeuren. Het is volgens Roel en Sofie niet altijd juist - en zeker niet altijd verstandig - om één type voor een bepaald vraagstuk te gebruiken. Wat wel waar is: het vraagstuk waarover je een voorspelling wilt doen bepaalt welke types scenariodenken je gebruikt.
Aan de hand van een aantal voorbeelden kregen deelnemers aan de workshop de vraag voorgelegd of zij de hamer, schroevendraaier, baco of zaag zouden inzetten.
Hoe kwetsbaar is onze balans voor klimaatverandering?
- de schroevendraaier lijkt hier de juiste keuze
- de hamer valt af, omdat we een soortgelijk scenario nog niet eerder hebben meegemaakt
- de baco kan ook geschikt zijn, afhankelijk van de termijn waarop je het antwoord wilt hebben.
Is een duurzame geconcentreerde aandelenportefeuille de juiste strategische keuze?
- de hamer is hier het meest geschikte tool
- de zaag kan aanvullend inzicht geven, op voorwaarde dat je al wat verder op weg bent in je denkproces.
Moeten we ons beleggingsbeleid aanpassen in de maanden voorafgaand aan de invaardatum?
- de baco is het meest geschikt, vooral omdat de horizon zo beperkt is.
Wat is de beste allocatie naar de beleggingen binnen de return-portefeuille?
- de hamer is hier de beste keuze
- andere tools kunnen zeker nuttig zijn, omdat je vaak hebt te maken met andere aspecten
- illiquiditeit van sommige beleggingen
- uitvoeringskosten
- beheer fees.
Algemene boodschap: je ontkomt als pensioenfonds niet aan de hamer; ALM-studies zijn nu eenmaal een wettelijke verplichting. Maar voor echt goede resultaten is het aan te raden ook andere tools in te zetten. Voor interne toezichthouders een mooie kans het bestuur hier op te wijzen, en waar nodig enige druk uit te oefenen om dit ook te doen.
Het was mooi en hoopvol te zien dat de deelnemers aan de workshop bij elk vraagstuk de juiste tools pakten. Roel en Sofie hadden hun werk duidelijk goed gedaan!